Ο καιρός και η Ιστορία (4)

Συνεχίζουμε σήμερα την τακτική μας στήλη με θέμα την επίδραση του καιρού στην εξέλιξη της ιστορίας. Σε προηγούμενο άρθρο μας είχαμε αναφερθεί στο ρόλο του χειμώνα κατά την εκστρατεία του Ναπολέοντα στην τσαρική Ρωσία το 1812. Ο ρωσικός χειμώνας έπαιξε έναν ακόμη πιο σημαντικό ρόλο στην παγκόσμια ιστορία 129 χρόνια αργότερα, όταν ο Χίτλερ αποφάσισε να εισβάλει στη Σοβιετική Ένωση. Αυτό το δραματικό κεφάλαιο στην παγκόσμια ιστορία θα παρουσιάσουμε σε αυτό το άρθρο.

Όταν στις 22 Ιουνίου του 1941 η ναζιστική Γερμανία εισέβαλε στη Σοβιετική Ένωση, λίγοι θα έπρεπε να εκπλαγούν. Ο Χίτλερ είχε δηλώσει σχεδόν δύο δεκαετίες πριν, στο βιβλίο «Ο Αγών μου» ότι το μέλλον της Γερμανίας, ο «ζωτικός της χώρος», βρισκόταν στα ανατολικά της χώρας όπου, πέραν της Πολωνίας, εκτείνονταν οι ατέλειωτες ουκρανικές και ρωσικές πεδιάδες με τον μεγάλο φυσικό πλούτο που διέθεταν ενώ στη νότια άκρη της Σοβιετικής Ένωσης βρίσκονταν τα πετρέλαια του Καυκάσου. Και ο Χίτλερ είχε αποδείξει ότι υλοποιούσε πάντα τα σχέδιά του.

Στην πραγματικότητα, όμως, εξεπλάγησαν οι πάντες αν όχι για την εισβολή αυτή καθεαυτή όσο για τον χρόνο πραγματοποίησής της αφού πολλοί πίστευαν ότι η μεγάλη σύγκρουση θα ερχόταν 1-2 χρόνια αργότερα, και αφού ο Χίτλερ είχε εξουδετερώσει (με ταπεινωτική ειρήνη ή με κατάκτηση) τη Μεγάλη Βρετανία. Εξ άλλου, το σύμφωνο μη επίθεσης που είχαν συνάψει οι δύο χώρες τον Αύγουστο του 1939 είχε λειτουργήσει σχετικά ομαλά, με τη Γερμανία και τη Σοβιετική Ένωση να εισβάλουν και να μοιράζονται την Πολωνία και με τις δύο πλευρές να ανταλλάσσουν προϊόντα και πρώτες ύλες προς αμοιβαίο όφελος. Εξ άλλου, τότε δεν είχαν γίνει γνωστές ακόμη οι διαφωνίες μεταξύ των δύο πλευρών σε πολλά ζητήματα, διαφωνίες που είχαν οδηγήσει σε ναυάγιο τη συνάντηση του Υπουργού Εξωτερικών της Σοβιετικής Ένωσης Μολότωφ με τον Χίτλερ τον Νοέμβριο του 1940.

Έτσι, η γερμανική εισβολή αιφνιδίασε τους πάντες ως προς το χρονισμό της,  εκτός από τους Βρετανούς των οποίων οι μυστικές υπηρεσίες είχαν ενημερώσει τη σοβιετική πλευρά για την επικείμενη εισβολή. Ο Στάλιν, όμως, δεν είχε δώσει σημασία και δεν διέταξε τις δυνάμεις του να είναι σε ετοιμότητα. Οι πρώτοι μήνες του πολέμου ήταν ένας θρίαμβος για τους εισβολείς, οι δυνάμεις των οποίων ανέρχονταν αρχικά σε 3 εκατομμύρια στρατιώτες, 3.000 άρματα μάχης και 2.500 αεροπλάνα, χωρίς να υπολογίζονται οι συμμαχικές δυνάμεις (Ιταλοί, Ρουμάνοι, Φινλανδοί). Με αστραπιαία ταχύτητα κατέλαβαν τις βαλτικές σοβιετικές δημοκρατίες (Λιθουανία, Λετονία, Εσθονία) και τη Λευκορωσία ενώ στη συνέχεια κατέλαβαν και την Ουκρανία προκαλώντας τεράστιες απώλειες στη σοβιετική πλευρά σε νεκρούς, αιχμαλώτους και πολεμικό υλικό. Ο σοβιετικός στρατός, έχοντας υποστεί τις σταλινικές εκκαθαρίσεις του 1937 που του στέρησαν τη φυσική του ηγεσία, ήταν υπό την ηγεσία αρχικά μέτριων –στην καλύτερη περίπτωση- στρατηγών και έτσι η γενναιότητα με την οποία πολέμησαν οι περισσότεροι σοβιετικοί στρατιώτες δεν έφερε αποτέλεσμα. Εξ άλλου, όπως είπαμε δεν είχαν ετοιμασθεί για πόλεμο για εκείνη τη χρονιά αφού ο Στάλιν, ακόμη και μετά την πρώτη ενημέρωσή του για την εισβολή, δεν πίστευε την είδηση θεωρώντας ότι είναι προβοκάτσια.

Είκονα 1 Η επίθεση σε τρία μέτωπα των Γερμανών ενάντια της Σοβιετικής Ένωσης

Παρ’ όλα αυτά, δεν ήταν όλα ιδανικά για τους Γερμανούς. Αντίθετα με ότι συνέβη κατά την εισβολή του Ναπολέοντα το 1812  οι ρώσοι δεν υποχωρούσαν χωρίς να δίνουν μάχες. Οι διαταγές του Στάλιν ήταν σαφείς: να μην παραδίδεται αμαχητί ούτε ένα στρέμμα γης και να εκτελούνται όσοι αξιωματικοί έδειχναν ηττοπάθεια. Επιπλέον, μία δυσάρεστη έκπληξη περίμενε του Γερμανούς: το ρωσικό τανκ T-34 που ήταν πολύ ανώτερο από τα μέχρι τότε γερμανικά άρματα μάχης. Έτσι, οι Γερμανοί είχαν απρόσμενες απώλειες και κυρίως καθυστέρησε η υλοποίηση του χρονοδιαγράμματός της κατάκτησης της Μόσχας. Επιπλέον, ο Χίτλερ (παρά τις αντιρρήσεις των στρατηγών του) ανέκοψε την προώθηση των στρατιών του προς τη ρωσική πρωτεύουσα για να καταλάβει την Ουκρανία. Η Ουκρανία πράγματι κατελήφθη με μεγάλες απώλειες για τα σοβιετικά στρατεύματα αλλά η επίθεση κατά της Μόσχας δεν ξανάρχισε παρά μόνο στις αρχές Οκτωβρίου.

Τότε άρχισε να υπεισέρχεται ο παράγοντας ρωσικός χειμώνας. Το πρώτο πρόβλημα που προκάλεσε στο Γ’ Ράιχ ο καιρός  ήταν οι πολλές φθινοπωρινές βροχές που μετέτρεψαν τις πεδιάδες σε βαλτότοπους με αποτέλεσμα τα γερμανικά οχήματα να κολλάνε στις λάσπες. Στα μέσα Νοεμβρίου, και ενώ οι Γερμανοί ήταν περίπου 30 χιλιόμετρα από τη Μόσχα, η επίθεσή τους είχε κυριολεκτικά «κολλήσει» στις λάσπες χάρη και στη σοβιετική άμυνα που είχε ενισχυθεί στο μεταξύ όσο ο Χίτλερ καθυστερούσε στην Ουκρανία.

Πιο συγκεκριμένα, διαδοχικά ισχυρά βαρομετρικά χαμηλά επηρέαζαν την περιοχή της Σοβιετικής Ένωσης, από τα μέσα του Οκτωβρίου, άλλοτε προερχόμενα από τα δυτικά και άλλοτε από τα βορειοδυτικά. Έτσι, οι συνεχιζόμενες βροχοπτώσεις είχαν ως αποτέλεσμα να μετατραπούν πολλές περιοχές σε βάλτους. Συνεπώς, η προέλαση των στρατευμάτων των Γερμανών ήταν πολύ αργή και δύσκολη.

Στη συνέχεια ακολούθησε ένας πολύ ψυχρός χειμώνας, ακόμα και για εκείνες τις περιοχές, όπου η θερμοκρασία κατρακύλησε κάτω από τους -40οC. Πιο συγκεκριμένα, από το Δεκέμβριο και κυρίως τον Ιανουάριο και το Φεβρουάριο οι συνεχείς ανοδικές (προς τα βόρεια) κινήσεις ενός αντικυκλώνα (των Αζορών) στην περιοχή του βορειοανατολικού Ατλαντικού και βόρεια της Σκανδιναβίας  είχε ως αποτέλεσμα τη διαρκή κάθοδο πολύ ψυχρών αέριων μαζών στο ευρωπαϊκό τμήμα της Σοβιετικής Ένωσης, αλλά και των Βαλκανίων (ιστορικά ψυχρός χειμώνας και για την Ελλάδα). Έτσι, οι Γερμανοί με τον ελαφρύ καλοκαιρινό ιματισμό, αφού στην αρχή της εκστρατείας «Μπαρμπαρόσα» πίστευαν ότι η κατάληψη της Μόσχας θα επιτυγχανόταν μέχρι το τέλος του καλοκαιριού, βρέθηκαν «γυμνοί στα αγκάθια» του ανελέητου ρώσικου χειμώνα.

Εικόνα 2 Θερμοκρασιακή αρνητική απόκλιση 10οC από το μέσο όρο τους 1900-1939

Έτσι, όταν στις αρχές Δεκεμβρίου ο ρωσικός χειμώνας είχε μεταβάλει τις λασπωμένες πεδιάδες σε ένα απέραντο αρκτικό τοπίο, οι σοβιετικοί, με ξεκούραστες δυνάμεις από την ανατολική Ρωσία,  εξαπέλυσαν αντεπίθεση, η υποχώρηση των καταπονημένων Γερμανών ήταν αναπόφευκτη, παρά τις αντίθετες εντολές του Χίτλερ. Μέσα σε λίγες εβδομάδες, η γραμμή του μετώπου μετατοπίσθηκε πολλά χιλιόμετρα δυτικότερα με τους Γερμανούς να νιώθουν για πρώτη φορά από την έναρξη του Β’ Παγκόσμιου Πολέμου την ταπείνωση της υποχώρησης, της αιχμαλωσίας και της εγκατάλειψης πολεμικού υλικού. Η Μόσχα δεν θα ένιωθε ποτέ ξανά τη γερμανική απειλή αφού την επόμενη χρονιά το ενδιαφέρον του Χίτλερ στράφηκε προς τα πετρέλαια του Καυκάσου και το Στάλινγκραντ.

Αν και το 1942 θα ήταν μια χρονιά με πολλές ήττες για τη Σοβιετική Ένωση, το αποτέλεσμα της γερμανικής εκστρατείας είχε προδιαγραφεί από τον Δεκέμβριο του 1941 όταν ο Χίτλερ δεν κατάφερε να καταλάβει τη Μόσχα. Πλέον το παιχνίδι είχε χαθεί: στις 7 Δεκεμβρίου χτύπησαν οι Ιάπωνες το Περλ Χάρμπορ, εισήλθαν στον πόλεμο οι ΗΠΑ (που παρείχαν σημαντική υλική βοήθεια στη Σοβιετική Ένωση) και, το κυριότερο, ο Στάλιν έπαψε να φοβάται ότι οι Ιάπωνες θα τον χτυπούσαν από ανατολικά (αφού πλέον ήταν απασχολημένοι στον Ειρηνικό με τους Αμερικανούς) και μπόρεσε να συγκεντρώσει όλες του τις δυνάμεις σε ένα μέτωπο.

Τελικά, πόσο σημαντικό ρόλο έπαιξε ο ρωσικός χειμώνας στην αποτυχία των Γερμανών να κατακτήσουν τη Μόσχα το 1941; Η απάντηση είναι ότι οι καιρικές συνθήκες είχαν τεράστια επίδραση. Και όταν μιλάμε για τις καιρικές συνθήκες δεν εννοούμε τόσο τα χιόνια του Δεκεμβρίου αλλά τις καταρρακτώδεις βροχές και τις λάσπες του φθινοπώρου γιατί αυτές ανέκοψαν τη ρωσική προέλαση. Όταν ήρθαν τα χιόνια, η Μόσχα είχε ήδη ετοιμασθεί.

Φυσικά, συνέτρεξαν και άλλοι παράγοντες. Κατ’ αρχήν, η αντίσταση των αμυνόμενων ήταν πολύ ισχυρή έστω και εάν στοίχισε εκατομμύρια σε νεκρούς και αιχμαλώτους. Εάν οι Ρώσοι είχαν ακολουθήσει την τακτική του Τσάρου του 1812 για συνεχή υποχώρηση, είναι βέβαιο ότι οι Γερμανοί θα καταλάμβαναν τη Μόσχα και αυτό να είχε καταλυτικές επιπτώσεις στην έκβαση του πολέμου αφού η Μόσχα, αντίθετα με το 1812, ήταν το κέντρο της οικονομικής ζωής της χώρας. Εξ άλλου, η άμυνα των σοβιετικών δυνάμωνε και από την εγκληματική συμπεριφορά των Ες Ες που ακολουθούσαν τα γερμανικά στρατεύματα. Γρήγορα, οι όποιες συμπάθειες των Ουκρανών και των πολιτών των βαλτικών χωρών προς τους Γερμανούς ως ενδεχόμενους απελευθερωτές τους από τη ρωσική κυριαρχία μετατράπηκαν σε μίσος και διάθεση αντίστασης από την πλειοψηφία τους.

Σε όλα αυτά, πρέπει να προσθέσει κανείς και μερικούς επιπλέον παράγοντες όπως η καθυστέρηση έναρξης της εισβολής κατά ένα και πλέον μήνα λόγω της ναζιστικής εισβολής στη Γιουγκοσλαβία και την Ελλάδα ή η απόφαση του Χίτλερ, που προαναφέραμε, να καθυστερήσει την επίθεση στη Μόσχα για να καταλάβει την Ουκρανία.

Συμπερασματικά, ενώ δεν υπάρχει αμφιβολία ότι οι Γερμανοί δεν θα κέρδιζαν ποτέ έναν πόλεμο κατά των συνδυασμένων δυνάμεων της Μεγάλης Βρετανίας, της Σοβιετικής Ένωσης και των ΗΠΑ, είναι επίσης βέβαιο ότι μια κατάληψη  της Μόσχας εντός του 1941 θα είχε παρατείνει τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο για /ένα τουλάχιστον χρόνο με πολλά εκατομμύρια ακόμη νεκρούς. Για μια ακόμη φορά στην παγκόσμια ιστορία, ο «στρατηγός χειμώνας» έχει καθορίσει τις εξελίξεις στις τύχες των κρατών και των λαών.

Διαδικτυακές πηγές:[1]

https://www.history.co.uk/history-of-ww2/operation-barbarossa


https://www.britannica.com/event/Operation-Barbarossa

https://www.mixanitouxronou.gr/epichirisi-barmparosa-i-megaliteri-stratiotiki-isvoli-pou-egine-pote-ke-kostise-ti-zoi-se-14-ekatommiria-stratiotes-ke-20-ekatommiria-amachous-ta-schedia-tou-chitler-gia-epikismo-tis-rosias-ke-i/

[1] Είναι προφανές ότι η διεθνής βιβλιογραφία είναι εξαιρετικά πλούσια. Στη στήλη μας αυτή απλώς παραθέτουμε κάποιες διαδικτυακές πηγές, προσβάσιμες ελεύθερα, ώστε να διευκολύνουμε τον αναγνώστη να αναζητήσει και βρει άμεσα  επιπλέον πληροφορίες.

Leave a Reply

Η ηλ. διεύθυνση σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *