ΚΑΙΡΟΣ ΚΑΙ ΙΣΤΟΡΙΑ

Ο καιρός επηρεάζει την καθημερινή μας ζωή σε όλες της τις εκφάνσεις: εργασία, διασκέδαση, ταξίδια, αθλητισμός κ.λπ. Ο καιρός όμως συχνά γράφει και ιστορία αφού σε πολλά κρίσιμα γεγονότα έπαιξε καθοριστικό ρόλο και διαμόρφωσε την εξέλιξη των κρατών. Τέτοια γεγονότα θέλουμε να αναδείξουμε με τη 15ήμερη στήλη που εγκαινιάζουμε σήμερα με σκοπό να εμπλουτίσουμε τις ιστορικές μας γνώσεις και να συνειδητοποιήσουμε ότι ο καιρός είναι αναπόσπαστο τμήμα της εξέλιξης της ανθρωπότητας.

Ο ρωσικός χειμώνας και η καταστροφή του Ναπολέοντα

Το 1812 ο Ναπολέων έδειχνε και ήταν ο απόλυτος κυρίαρχος στην ηπειρωτική Ευρώπη. Είχε επεκτείνει τα σύνορα της Γαλλίας στο Βέλγιο, την Ολλανδία και μέρος της Ιταλίας (περιλαμβανομένων  των Επτανήσων) ενώ είχε καταστήσει δορυφόρους του κράτη όπως η Πολωνία και πολλά γερμανικά κρατίδια. Παράλληλα, είχε νικήσει στο πεδίο της μάχης όλες τις μεγάλες δυνάμεις της εποχής (Αυστρία, Ρωσία, Πρωσία) με εξαίρεση τη Μεγάλη Βρετανία που κυριαρχούσε στη θάλασσα.

Προσπαθώντας να καταβάλει τη Μεγάλη Βρετανία, είχε επιβάλει αποκλεισμό της από την ηπειρωτική Ευρώπη. Ο αποκλεισμός αυτός  κρίθηκε βλαπτικός για τα ρωσικά συμφέροντα και ο Τσάρος Αλέξανδρος ο Α’ έβρισκε συχνά ευκαιρίες για να τον διασπάσει προκαλώντας την οργή του Ναπολέοντα. Εξάλλου, ο Τσάρος είχε κάθε λόγο να ανησυχεί για τη δημιουργία του γαλλόφιλου πολωνικού κράτος, κάτι που αποτελούσε μία πρόσθετη αιτία προστριβών μεταξύ των δύο μερών.

Τον Ιούνιο του 1812 ο Ναπολέων θέλησε να δώσει ένα τέλος στην κατάσταση αυτή εισβάλλοντας με σχεδόν 500.000 στρατιώτες (εκ των οποίων 200.000 Γάλλοι) στη Ρωσία και ελπίζοντας ότι θα δώσει ένα συντριπτικό πλήγμα στο ρωσικό στρατό (150.000-200.000 άνδρες),[1] τον οποίο εξάλλου είχε νικήσει και στο παρελθόν, εκτός της ρωσικής επικράτειας.

Ο Αλέξανδρος δεν είχε εμπιστοσύνη στη δυνατότητα του στρατού του να νικήσει τον γαλλικό στρατό και γι αυτό απέφυγε συστηματικά να δώσει μια αποφασιστική μάχη. Οι Ρώσοι υποχωρούσαν επί εβδομάδες ολόκληρες αφήνοντας τους Γάλλους να προελαύνουν στις ατελείωτες πεδιάδες που βρίσκονταν μεταξύ των ρωσο-πολωνικών συνόρων και της Μόσχας. Στο πολεμικό πεδίο, περιορίζονταν σε περιορισμένες μάχες και ιδίως σε παρενόχληση των γαλλικών στρατευμάτων. Παράλληλα, οι Ρώσοι φρόντιζαν να παίρνουν μαζί τους ή να καταστρέφουν τρόφιμα και εν γένει εφόδια που θα ήταν χρήσιμα στους Γάλλους. Τότε δημιουργήθηκε και ο όρος «τακτική της καμένης γης».

Η μόνη μεγάλη μάχη έγινε στις 7 Σεπτεμβρίου στο Μποροντίνο, 100 περίπου χιλιόμετρα πριν τη Μόσχα. Τη μάχη αποφάσισε να δώσει ο στρατηγός Κουτούζωφ που είχε μόλις αναλάβει την ηγεσία των ρωσικών στρατευμάτων παρά το ότι είχε ηττηθεί κατά κράτος από τον Ναπολέοντα, οκτώ χρόνια πριν στη μάχη του Αούστερλιτς. Στη σύγκρουση έπεσαν δεκάδες χιλιάδες νεκροί και από τις δύο πλευρές και επικράτησαν τελικά οι  Γάλλοι, αν και όχι συντριπτικά όπως θα ήθελαν. Το γεγονός ότι οι Γάλλοι δυσκολεύθηκαν πολύ και είχαν μεγάλες απώλειες έκανε τους Ρώσους να αναθαρρήσουν και έτσι υποχώρησαν συντεταγμένα την επόμενη ημέρα με υψηλό το ηθικό τους

Μία εβδομάδα αργότερα, ο Ναπολέων εισήλθε στην έρημη από κατοίκους και στρατιώτες Μόσχα επικεφαλής των στρατευμάτων του. Παρέμεινε στη Μόσχα για ένα μήνα βλέποντας τα σπίτια της να καίγονται από λίγους Ρώσους που είχαν απομείνει για να κάνουν αντάρτικο πόλης. Μάταια περίμενε να του κάνει πρόταση ειρήνης ο Τσάρος Αλέξανδρος.

Βλέποντας τα τρόφιμα που είχε μαζί του να εξαντλούνται και τις γραμμές ανεφοδιασμού του που είχαν επιμηκυνθεί επικίνδυνα να δέχονται συνεχώς επιθέσεις, ο Ναπολέων αποφάσισε να αρχίσει την αποχώρηση στις 19 Οκτωβρίου για να μην τον βρει ο ρωσικός χειμώνας στην αφιλόξενη Μόσχα. Συνέβη όμως το χειρότερο: ο χειμώνας όμως τον βρήκε στις ρωσικές πεδιάδες από τις αρχές Νοεμβρίου.

Ήδη, σε όλους αυτούς τους μήνες, η μεγάλη γαλλική στρατιά είχε χάσει μεγάλο μέρος των δυνάμεών της αλλά τίποτε δεν συγκρινόταν με αυτό που θα ακολουθούσε. Η θερμοκρασία κυμαινόταν τις πρώτες ημέρες από 0 έως -10 βαθμούς κελσίου με πυκνές χιονοπτώσεις (πάνω από μισό μέτρο σε μικρό χρονικό διάστημα) ενώ από τα μέσα Νοεμβρίου η μέση ημερήσια θερμοκρασία ήταν -20 βαθμούς. Δυνατοί ψυχροί άνεμοι πάγωναν άλογα και στρατιώτες όταν  βρίσκονταν σε κίνηση και κυρίως όταν σταματούσαν να κοιμηθούν. Επιπλέον τα παγωμένα νερά των ποταμών ανάγκαζαν τους Γάλλους να στήνουν γέφυρες ακόμη και σε σχετικά ρηχά σημεία των ποταμών με αποτέλεσμα να υπάρχει επιπλέον καθυστέρηση στην υποχώρηση. Η έλλειψη τροφίμων οδήγησε τους Γάλλους στο να τρώνε ψόφια άλογα ενώ παρατηρήθηκαν και φαινόμενα κανιβαλισμού. Τέλος, όσοι υποχωρούσαν με βραδύτερο ρυθμό γίνονταν εύκολη λεία για τους ρώσους που τους ακολουθούσαν έφιπποι.

Ακολούθησε η μάχη γύρω από τη γέφυρα του ποταμού Μπερεζίνα στις 25-26 Νοεμβρίου, που στην πραγματικότητα κάθε άλλο παρά μάχη ήταν. Έντρομοι οι Γάλλοι έσπευσαν να διαβούν τη γέφυρα βλέποντας τους Ρώσους να πλησιάζουν. Λίγες δεκάδες χιλιάδες διέφυγαν ενώ πολλοί έχασαν τη ζωή τους πέφτοντας στα παγωμένα νερά του Μπερεζίνα ή από τους Ρώσους. Ο Ναπολέων έφυγε εσπευσμένα για το Παρίσι, φοβούμενος για τον θρόνο του ενώ τα υπολείμματα της μεγάλης γαλλικής στρατιάς υποχώρησαν υπό την αρχηγία του στρατηγού Μαρά. Μόνο 100.000 στρατιώτες, Γάλλοι και σύμμαχοι επέστρεψαν στις εστίες τους.

Το τέλος του Ναπολέντα δεν ήταν μακριά. Οι αντίπαλοί του συνασπίσθηκαν εκ νέου και, παρά το ότι οι Γάλλοι είχαν μερικές νίκες, τελικά ηττήθηκαν στη Λειψία και εισήλθαν στο Παρίσι τον Μάρτιο του 1814. Εμβρόντητοι οι Γάλλοι είδαν για πρώτη φορά ρώσους να παρελαύνουν στους γαλλικούς δρόμους. Ο Ναπολέων εξορίσθηκε στη νήσο Έλβα, επανήλθε στο Παρίσι το 1815 και ηττήθηκε οριστικά στο Βατερλώ στις 18 Ιουνίου του ίδιου έτους.

Μπορεί στη μνήμη των Ευρωπαίων να έχει μείνει το «Βατερλώ» ως έκφραση που δηλώνει την απόλυτη στρατιωτική καταστροφή αλλά το πραγματικό Βατερλώ του Ναπολέοντα ήταν η  Μόσχα και ο αμείλικτος ρωσικός χειμώνας. Ο μεγαλύτερος στρατηλάτης μετά τον Μέγα Αλέξανδρο είχε ηττηθεί από τον ρωσικό χειμώνα. 

Συμπερασματικά, είναι σαφές ότι οι πολικές συνθήκες μεγάλης χρονικής διάρκειας που επικράτησαν στη Ρωσία στα τέλη του  φθινοπώρου του 1812 σε συνδυασμό με την τακτική της καμένης γης που ακολούθησαν οι Ρώσοι έπαιξαν τον καθοριστικό ρόλο στην τελική καταστροφική έκβαση της εκστρατείας του Ναπολέοντα. Φυσικά, σε όλα αυτά έπαιξε ρόλο και η αλαζονεία του μεγάλου στρατηλάτη ο οποίος δεν είχε προνοήσει για χειμερινό ιματισμό των δυνάμεών του πιστεύοντας ότι η εκστρατεία θα λήξει πριν την έλευση του χειμώνα και, στη συνέχεια, επέμενε να πάρει μαζί του κατά την υποχώρηση όλο τον βαρύ οπλισμό του με αποτέλεσμα να καθυστερήσει δραματικά. Τελικά, ούτε τον οπλισμό έσωσε ούτε τους στρατιώτες.

26.3.21

Διαδικτυακές πηγές

https://www.history.com/news/napoleons-disastrous-invasion-of-russia
https://www.britannica.com/event/Napoleonic-Wars/The-retreat-from-Moscow

http://www.climate4you.com/ClimateAndHistory%201800-1899


[1] Οι εκτιμήσεις ως προς τους ακριβείς αριθμούς των εκατέρωθεν στρατευμάτων διαφέρουν και οι παρατιθέμενοι εδώ αριθμοί θα πρέπει να θεωρηθούν ως ενδεικτικοί.

Leave a Reply

Η ηλ. διεύθυνση σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *